MAY BATANG NA NAKAKITA NG SIGNAGE NA “PUPPIES FOR SALE.” PUMASOK SIYA AT TINANONG ANG PRESYO. LUMABAS ANG MGA TUTANG TUMATAKBO, PERO MAY ISANG NAHULI AT LUMALAKAD NANG PAIKA-IKA. PALIWANAG NG MAY-ARI: “WALA NANG PAG-ASANG GUMALING ANG TUTANG ‘YAN
Mainit ang sikat ng araw noong hapong iyon nang mapadaan si Leo, isang sampung taong gulang na bata, sa tapat ng bakuran ni Mang Karyo.
Sa tarangkahan, may nakasabit na isang signage na gawa sa karton at pintura. Nakasulat dito sa malalaking letra: “PUPPIES FOR SALE.”
Napahinto si Leo. Matagal na niyang pinapangarap na magkaroon ng sariling aso. Kinapa niya ang kanyang bulsa. Nandoon ang kanyang inipon na pera mula sa baon niya sa eskwela at pamamasko noong nakaraang taon.
Huminga siya nang malalim at kumatok.
“Tao po! Magkano po ang mga tuta?”
Lumabas si Mang Karyo, isang matipunong lalaki na nagpupunas ng pawis. Ngumiti ito nang makita ang bata.
“Ah, bibili ka ba, iho? Depende sa klase. Pero dahil mukhang mabait ka naman, bibigyan kita ng discount. Halika, tignan mo sila.”
Pumito si Mang Karyo.
Mula sa likod ng bahay, nagtakbuhan ang apat na maliliit na bolang balahibo. Ang sasarap nilang tignan. Tumatahol, nagtatalon, nag-uunahan sa paglapit sa bakod. Ang liliksi, ang lulusog, at ang sisingkit ng mga mata.
Tuwang-tuwa si Leo.
“Ang gaganda po nila!”
Pero habang pinapanood niya ang apat na tuta na naglalaro, napansin ni Leo na may gumagalaw pa sa loob ng dog house.
Maya-maya, lumabas ang isa pang tuta. Mas maliit ito kaysa sa iba.
Dahan-dahan itong naglakad. Bawat hakbang ay parang hirap na hirap. Ang likurang binti nito ay parang nadudulas. Paika-ika itong humabol sa mga kapatid niya, pero dahil mabagal, naiiwan siya. Ilang beses itong natumba, pero pilit pa ring bumabangon.
Tumuro si Leo.
“Manong, ’yung asong iyon,” sabi ng bata. “Gusto ko po siya.”
Kumunot ang noo ni Mang Karyo. Tinignan niya ang tinuturo ng bata—ang pilay na tuta.
“Iho, sigurado ka ba?” tanong ng matanda. “Huwag ’yan. Hindi mo magugustuhan ang asong ’yan.”
“Bakit po?”
“May diperensya siya sa balakang. Sabi ng beterinaryo, wala nang socket ang buto niya sa hita. Inborn na sakit ’yan. Hindi na siya gagaling. Habambuhay na siyang pilay.”
Umiling si Mang Karyo at tinuro ang mga malulusog na aso.
“Hindi siya makakatakbo para habulin ang bola. Hindi mo siya mailalakad sa parke nang matagal. Hindi siya makakapaglaro tulad ng normal na aso. Sayang lang ang pera mo diyan. Dito ka na lang sa malulusog, pipili kita ng pinakamaganda.”
Pero hindi natinag si Leo. Nakatitig lang siya sa pilay na tuta na ngayon ay nakaupo na sa gilid, hinihingal at nakatingin din sa kanya.
“Hindi po,” matigas na sabi ni Leo. “Siya po ang gusto ko.”
Bumuntong-hininga si Mang Karyo. Naawa siya sa bata na mukhang hindi naiintindihan ang pinapasok niya.
“O sige,” sabi ng matanda. “Kung talagang gusto mo siya, sa’yo na lang. Libre na. Huwag mo na siyang bayaran.”
“Bakit po libre?” gulat na tanong ni Leo.
“Kasi nga… wala siyang kwenta kumpara sa iba,” prangkang sagot ni Mang Karyo. “Mababa ang halaga niya kasi sira siya. Walang bibili niyan kundi ikaw.”
Biglang nagbago ang mukha ni Leo. Mula sa pagiging masaya, naging seryoso at tila nagalit ang bata.
Lumapit siya nang husto kay Mang Karyo. Tinignan niya ito sa mata nang diretso.
Dumukot siya sa bulsa at inilabas ang lahat ng barya at papel na pera niya.
“Hinding-hindi ko po siya kukunin nang libre,” madiin na sabi ni Leo. “Babayaran ko po siya ng buo. Kung magkano ang presyo ng malulusog na aso niyo, ganoon din ang ibabayad ko sa kanya.”
Nagulat si Mang Karyo.
“Pero iho—”
“Ang asong iyan ay hindi basahan para ibigay niyo lang nang libre,” nanginginig ang boses na sabi ni Leo. “Ang halaga niya ay pareho lang ng iba. Dahil lang pilay siya, hindi ibig sabihin na mas mababa na ang karapatan niyang mahalin.”
Hindi makapaniwala si Mang Karyo sa tapang ng bata.
“Bakit ba pinipilit mo ’yan? Mahihirapan ka lang mag-alaga niyan!”
Dahan-dahang yumuko si Leo.
Hinawakan niya ang laylayan ng kanyang pantalon. Itinaas niya ito hanggang tuhod.
Natigilan si Mang Karyo sa nakita niya.
Ang kaliwang binti ni Leo ay payat na payat at baluktot. Nakakabit dito ang isang malaki at mabigat na bakal na brace na sumusuporta sa kanyang pagtayo. Ang sapatos niya ay specialized dahil hindi pantay ang kanyang mga paa.
Ibinaba ni Leo ang kanyang pantalon at tumingin ulit sa matanda. Ngumiti siya nang mapait.
“Manong…” malumanay na sabi ni Leo.
“Ako rin po kasi… hindi ako makatakbo nang maayos. Hindi ako makahabol sa ibang bata kapag naglalaro sila. Alam ko po ang pakiramdam ng naiiwan.”
Tumingin si Leo sa maliit na aso na paika-ika pa ring naglalakad.
“Kaya bibilhin ko siya ng buo. Dahil kailangan ng asong iyan ang isang tao na makakaintindi sa kalagayan niya. Kailangan niya ng kaibigan na hindi ipaparamdam sa kanya na kawawa siya, kundi ipaparamdam sa kanya na sapat siya.”
Natahimik ang paligid.
Si Mang Karyo, na kanina ay puro negosyo ang nasa isip, ay hindi nakakibo. Naramdaman niya ang init sa sulok ng kanyang mga mata. Napahiya siya sa kanyang sarili. Ang tingin niya sa aso ay “produkto” na may sira; ang tingin ng bata ay isang “kaluluwa” na nangangailangan ng karamay.
Dahan-dahang kinuha ni Mang Karyo ang pera ni Leo. Tinanggap niya ito bilang respeto sa prinsipyo ng bata.
Binuksan niya ang gate.
Pumasok si Leo. Nilampasan niya ang mga maliliksing aso na tumatalon sa kanya. Dumiretso siya sa sulok kung saan nakaupo ang pilay na tuta.
Kinarga niya ito. Dinilaan ng tuta ang pisngi ni Leo, at kumawag ang maliit nitong buntot.
“Salamat po,” sabi ni Leo.
Naglakad palabas ng bakuran si Leo, akay ang kanyang bagong kaibigan. Mabagal ang lakad niya dahil sa bigat ng bakal sa binti, pero sa paningin ni Mang Karyo, wala nang mas gaganda pa sa tambalang iyon.
Sa araw na iyon, natutunan ni Mang Karyo na ang tunay na halaga ay hindi nakikita sa perfection. Ang pagmamahal at pag-unawa ang nagbubuo sa atin, at minsan, ang mga “pilay” at “sira” sa paningin ng mundo ang siyang pinakamatibay dahil alam nila kung paano bumangon sa kabila ng lahat.