Kinuha ko ang lumang unan. Magaang ito, mas magaang kaysa sa inaasahan ko.
Pero may kakaibang pakiramdam.
Hindi ito ang bigat ng bulak.
Hindi rin ang lambot na nakasanayan ko.
May matigas sa loob.
Nakunot ang noo ko.
Ilang beses ko nang hawakan ang unan na ito noon, pero ngayon ko lang naramdaman iyon—marahil dahil hindi ko na ito hinahawakan nang may galit, kundi may katahimikang walang inaasahan.
“May tinatago ka talaga, Kara…” bulong ko.
Kinuha ko ang gunting mula sa kahon ng gamit. Isang hiwa lang, sabi ko sa sarili ko. Isang hiwa, tapos itatapon ko na.
Ngunit nang buksan ko ang tahi, may bumagsak sa sahig.
Hindi pera.
Hindi alahas.
Hindi rin litrato.
Isang lumang sobre—kulay kayumanggi, lukot, parang ilang beses nang nabasa at natuyo.
Sa loob nito, may mga resibo, medical records, at isang maliit na notebook na kulay asul.
Nanlamig ang mga kamay ko.
Ang unang papel na dinampot ko ay may tatak ng ospital.
St. Luke’s Medical Center
Department of Oncology
Hindi ko agad naintindihan ang ibig sabihin.
Pero nang mabasa ko ang pangalan—
PANGALAN NG PASYENTE: KARLA MAE SANTOS
Parang may humampas sa dibdib ko.
Oncology.
Cancer.
Naupo ako sa kama. Hindi ko namalayan na nanginginig na pala ang tuhod ko. Isa-isang nahulog sa sahig ang mga papel mula sa nanginginig kong kamay.
Stage II.
Stage III.
Chemotherapy schedule.
Radiation therapy.
May petsa.
Dalawang taon na ang nakalipas.
Dalawang taon.
Dalawang taon kung kailan nagsimula siyang maging malamig.
Dalawang taon kung kailan ayaw na niyang magpalambing.
Dalawang taon kung kailan bigla siyang naging “kuripot.”
Hindi ako makahinga.
“Hindi… hindi totoo ‘to,” pabulong kong sabi.
Binuksan ko ang notebook.
Sa unang pahina, sulat-kamay niya.
“Kung sakaling mabasa mo ‘to, Mark, ibig sabihin wala na ako sa bahay.
Sana, sa oras na ‘to, masaya ka na.”
Bumagsak ang luha ko sa papel.
Habang binabasa ko ang bawat pahina, unti-unting nagbukas ang isang mundong hindi ko kailanman sinubukang unawain.
Isinulat niya ang lahat.
Ang unang pagsusuka matapos ang chemo.
Ang pagkalagas ng buhok na tinago niya sa ilalim ng bonnet.
Ang mga gabing umiiyak siya sa banyo para hindi ko marinig.
“Ayokong makita niya akong mahina.
Si Mark ay may sariling laban—ang talyer, ang pagkalugi, ang pangarap niyang maging sapat bilang lalaki.”
Isang pahina ang may mantsa ng luha.
“Kung hihingi ako ng tulong, mas lalo lang siyang mabibigatan.
Kaya kailangan kong maging matatag. Kahit mag-isa.”
Naalala ko bigla ang mga gabing hindi siya lumalabas ng banyo.
Akala ko nag-iinarte siya.
Naalala ko ang mga panahong ayaw niyang magpagalaw.
Akala ko hindi na niya ako mahal.
Isang pahina ang tumusok sa puso ko.
“Tinabi ko ang pera.
Hindi para sa sarili ko.
Para kay Mark.”
Napatingin ako sa mga resibo.
Isang bank account.
Naka-pangalan sa akin.
Hindi ko alam.
Sa huling bahagi ng notebook, naroon ang pinakamabigat na katotohanan.
“Lumalala na ang sakit.
Sabi ng doktor, kailangan ko ng matinding gamutan.
Mahal. Matagal. Walang kasiguraduhan.”
Humigpit ang dibdib ko.
“Kung manatili ako, gagamitin niya ang lahat ng meron siya para sa akin.
Ibebenta niya ang talyer.
Ibibigay niya ang huling lakas niya.”
Isang pahina.
“Hindi ko kayang makita siyang masira para lang buhayin ako.”
Isa pa.
“Kaya kailangan ko siyang palayain.”
Naluha ako nang tuluyan.
Ang “pagiging malamig” niya—isang pader.
Ang “pagiging kuripot”—isang sakripisyo.
Ang pagpirma niya sa annulment—isang huling anyo ng pagmamahal.
“Mas madaling kamuhian niya ako, kaysa mahalin ako habang unti-unti akong nawawala.”
Napahikbi ako.
“Bakit, Kara… bakit hindi mo sinabi?” sigaw ko sa walang laman na kwarto.
Sa ilalim ng unan, may isa pang bagay.
Isang USB.
May label:
“PARA KAY MARK – KUNG SAKALI”
Isinaksak ko ito sa laptop.
May video.
Lumabas ang mukha ni Kara.
Payat.
Walang buhok.
Ngunit nakangiti.
“Hi, Mark,” mahina niyang sabi.
Parang gumuho ang mundo ko.
“Kung pinapanood mo ‘to… ibig sabihin nagtagumpay na ako.”
Huminga siya nang malalim.
“Pinili kong maging kontrabida sa kwento mo, para ikaw ang maging bida sa sarili mong buhay.”
Umiiyak na ako.
“Ang pera… lahat ng sweldo ko… tinabi ko para sa’yo.
Para maiahon mo ang talyer.
Para hindi mo na kailangang umasa kanino man.”
Huminto siya sandali.
“At oo… alam ko si Diane.”
Nanlaki ang mata ko.
“Hindi ako galit,” mahinahon niyang sabi.
“Masaya ako na may taong nagpapangiti ulit sa’yo.”
Napayuko ako sa hiya.
“Pero sana… sana huwag mong hayaang masayang ang pagmamahal.
Dahil minsan lang dumating ang taong handang magkasakit para sa’yo… at umalis para iligtas ka.”
Nawala ang video.
Sa pinaka-ilalim ng sobre, may isang papel.
Isang death certificate request form.
Hindi pa napipirmahan.
Sa likod, sulat-kamay niya.
“Kung sakaling hindi na ako makabalik…
Sana maalala mo ako hindi bilang babaeng iniwan ka,
kundi bilang babaeng minahal ka hanggang huli.”
Napahandusay ako sa sahig.
Ang unan—hindi lang pala unan.
Ito ang kabaong ng lahat ng hindi niya nasabi.
Kinabukasan, dumating si Diane.
Ngumiti siya, bitbit ang mga gamit niya.
“Ready ka na ba sa bagong simula?” tanong niya.
Tiningnan ko ang kwarto.
Ang kama.
Ang unan.
Ang mga lihim.
Hindi ako sumagot.
Dahil sa wakas, naintindihan ko—
Hindi ako iniwan ni Kara.
Pinalaya niya ako.
Ngunit ang tanong ngayon…
Hindi ako natulog nang gabing iyon.
Nakaupo lang ako sa gilid ng kama, hawak ang lumang unan na minsang kinaiinisan ko, ngayo’y parang relikyang banal na hindi ko magawang bitawan. Sa bawat hibla ng tela nito, ramdam ko si Kara—ang hininga niya, ang katahimikan niya, ang mga salitang pinili niyang lunukin para lang hindi ako masaktan.
Nasa sala si Diane, abalang nag-aayos ng mga gamit niya. Rinig ko ang tunog ng mga hanger, ang mahihinang yabag niya—mga tunog ng bagong simula.
Pero sa dibdib ko, may nagwawasak.
Hindi ko kayang tumingin sa kanya. Hindi dahil may kasalanan siya—kundi dahil sa wakas, malinaw na malinaw na sa akin kung gaano ako naging bulag.
Bandang alas-siyete ng umaga, tumayo ako.
Kinuha ko ang mga papel mula sa sobre.
Ang mga medical record.
Ang pangalan ng ospital.
St. Luke’s Medical Center.
Kung may kahit katiting na pag-asa…
Kung may kahit isang porsyento na buhay pa si Kara—
Kailangan kong malaman.
Pagdating ko sa ospital, sinalubong ako ng amoy ng disinfectant at ng katahimikang mabigat sa dibdib. Ito ang lugar kung saan nagtatagpo ang pag-asa at pamamaalam.
Lumapit ako sa information desk.
“Ma’am,” nanginginig kong sabi, “hinahanap ko po si Kara Mae Santos. Pas… pasyente po siya rito dati.”
Tumingin ang babae sa computer. Nag-type. Huminto. Nag-type ulit.
Tumagal ang katahimikan.
“Sir,” maingat niyang sabi, “kailan po ang huling gamutan niya?”
“Mga… isang buwan na ang nakalipas,” sagot ko.
Tumango siya, tapos tumingin sa akin na parang may hinahanda siyang mabigat na salita.
“Sandali lang po.”
Tinawag niya ang isang nurse.
Isang babaeng nasa late forties, may mga mata ng taong matagal nang nakakakita ng sakit at pagkawala.
“Sumama po kayo sa akin, sir.”
Pumasok kami sa isang maliit na opisina.
“Si Kara Santos,” bungad ng nurse, “ay huling na-admit dito tatlong linggo na ang nakaraan.”
Tumigil ang mundo ko.
“Nasaan po siya ngayon?” agad kong tanong.
Huminga siya nang malalim.
“Umalis po siya… against medical advice.”
“Bakit?” halos pasigaw kong tanong.
“Hindi na raw po niya kaya ang gamutan. At… may iniwan siyang sulat.”
Iniabot niya sa akin ang isang puting sobre.
Kilalang-kilala ko ang sulat-kamay.
Mark,
Kung nababasa mo ito, ibig sabihin natunton mo ako.
Pasensya ka na kung tumakas ako sa ospital.
Ayokong maalala mo ako bilang babaeng nakakabit sa tubo at makina.
Gusto kong sa alaala mo, nakangiti ako.
May isang lugar na gusto kong puntahan bago matapos ang lahat.
Isang lugar na tahimik. Malayo. Walang doktor.
Huwag mo akong hanapin.
Kung mahal mo ako kahit kaunti… hayaan mo akong matapos nang payapa.
—Kara
Hindi ko namalayang umiiyak na pala ako.
“May idea po ba kayo kung saan siya pumunta?” tanong ko, umaasang may himala.
Nag-atubili ang nurse.
“May binanggit po siya… isang lugar. Probinsya. Cavinti, Laguna.”
Cavinti.
Biglang bumalik sa alaala ko ang isang lumang usapan namin.
“Gusto kong tumira sa tabi ng lawa balang araw,” sabi niya noon.
“Yung tahimik. Yung parang hihinto ang oras.”
Hindi na ako bumalik sa bahay.
Hindi ko na kinausap si Diane. Hindi dahil wala siyang karapatan—kundi dahil may utang akong harapin. Isang utang sa taong minahal ako nang mas higit pa sa sarili niya.
Nagmaneho ako patungong Laguna.
Habang bumibiyahe, paulit-ulit kong tinatanong ang sarili ko:
May karapatan pa ba akong hanapin siya?
O masyado na akong huli para sa lahat?
Kung buhay pa siya—yayakapin ko siya kahit masaktan ako.
Kung wala na siya—sana kahit abo niya, mahawakan ko.
Bandang hapon, narating ko ang isang maliit na barangay.
May isang kubo sa tabi ng lawa. Tahimik. Mapayapa. Parang eksakto sa gusto niya.
Lumapit ako.
Kumatok.
Walang sumagot.
Bumukas ang pinto nang bahagya dahil sa hangin.
“Cara…” mahina kong tawag, maling bigkas ng pangalan—gaya ng lagi kong ginagawa noon.
Sa loob, may simpleng higaan.
May mesa.
At sa mesa—
ang lumang unan.
Ang paborito niyang unan.
Lumuhod ako.
“Hindi mo na naman ako sinunod…” bulong ko.
May narinig akong ubo.
Mahina.
Mula sa likod ng kurtina.
“Mark?” paos na tinig.
Tumayo ako, nanginginig.
At doon ko siya nakita.
Payat.
Mahina.
Ngunit buhay.
Ngumiti siya.
“At least… dumating ka bago pa ako mawala.”
Bumigay ang tuhod ko.
Lumapit ako at niyakap siya—maingat, parang salamin siyang puwedeng mabasag.
“Patawad,” paulit-ulit kong sabi.
“Patawad sa lahat.”
Ipikit niya ang mata niya.
“Hindi ko kailangan ng sorry,” mahina niyang tugon.
“Ang kailangan ko… ay alam kong hindi ka na galit.”
Sa dapithapon, magkatabi kaming nakaupo sa tabi ng lawa.
Tahimik.
Payapa.
Pero may tanong sa hangin na hindi namin binibigkas—
Mananatili ba ako hanggang dulo?
O iiwan ko siyang muli, sa ngalan ng kalayaang binili niya para sa akin?
At sa unang pagkakataon…
Hindi ko na alam kung alin ang mas masakit.
Hindi ko na siya iniwan mula noong araw na iyon.
Sa maliit na kubo sa tabi ng lawa, natutunan kong pakinggan ang katahimikan—ang pagaspas ng tubig, ang huni ng ibon, ang mahinang paghinga ni Kara habang natutulog. Bawat umaga, ginising ako ng araw at ng takot na baka iyon na ang huling beses na makita kong bumukas ang mga mata niya.
“Ayokong maawa ka sa akin,” mahina niyang bilin isang umaga habang inaayos ko ang kumot niya.
“Hindi ako naaawa,” sagot ko. “Nagsisisi ako.”
Ngumiti siya, pagod ngunit totoo. “Mas mabigat ‘yon.”
Sa bawat araw, unti-unti siyang humihina. May mga oras na hindi na siya makalakad papunta sa bintana. Binubuhat ko siya, dahan-dahan, na parang bawat galaw ay panalangin na huwag siyang masaktan.
“Naalala mo ba,” bigla niyang tanong isang hapon, “yung una nating away?”
Tumawa ako nang mapait. “Yung tungkol sa ulam?”
“Oo,” sabi niya. “Gusto ko ng sinigang. Ikaw adobo.”
“Nanalo ka pa,” sabi ko.
“Hindi,” mahinang tawa niya. “Pareho tayong natalo. Hindi natin alam kung paano mag-usap.”
Napayuko ako. Kung noon pa lang, natuto na akong makinig—hindi lang sa sinasabi niya, kundi sa hindi niya sinasabi.
Isang gabi, habang malakas ang ulan, inabot niya sa akin ang maliit na kahon na kahoy.
“Buksan mo ‘pag tulog na ako,” sabi niya. “O pag… hindi na ako magising.”
Ayaw kong tanggapin, pero pinilit niya. “Mark, huwag mo nang patagalin ang sakit sa ‘di alam.”
Kinabukasan, nang mahimbing ang tulog niya, binuksan ko ang kahon.
May laman itong ultrasound photo.
Nanlaki ang mga mata ko.
May petsa—tatlong taon na ang nakalipas.
May kasamang sulat.
“Nabuntis ako, Mark.
Pero nawala rin siya… kasabay ng unang chemo.”
Napaupo ako sa sahig. Parang may humigop ng hangin sa baga ko.
“Hindi ko sinabi sa’yo dahil baka mas lalo kang masaktan.
At baka mas lalo kang kumapit sa isang laban na alam kong mahirap.”
Humagulgol ako sa katahimikan.
Ang galit ko noon—wala na pala sa lugar.
Ang lamig niya—may dala palang pagdadalamhati na hindi ko kailanman nasilayan.
Nang magising siya, hindi ko na kinaya.
“Kara,” nanginginig kong sabi, “bumalik tayo sa ospital.”
Tumahimik siya. Tumingin sa lawa.
“Pagod na ako,” sagot niya. “Hindi sa sakit… kundi sa pakikipaglaban.”
Lumuhod ako sa harap niya. “Ako naman ang lalaban para sa’yo. Kahit ngayon lang.”
Mahabang katahimikan.
Sa wakas, tumango siya. “Kung babalik tayo… hindi dahil sa takot. Dahil sa pag-asa.”
Bumalik kami sa lungsod. Sa ospital, sinalubong kami ng mga doktor na nagulat—at umasa. Muling nagsimula ang gamutan. May mga araw na hindi siya makapagsalita sa sakit. May mga gabing hawak ko lang ang kamay niya, nagdarasal sa katahimikan.
Dumating si Diane isang beses.
Hindi galit ang mukha niya—malungkot.
“Alam ko na,” sabi niya. “At… hindi ako galit. Sana… piliin mo ang tama.”
“Salamat,” sagot ko. “At patawad.”
Ngumiti siya at umalis, dala ang dignidad na hindi ko kayang pantayan.
Isang umaga, matapos ang mahirap na gabi, bumukas ang mga mata ni Kara.
“Mark,” bulong niya, “ang ganda ng liwanag.”
Tumango ako, kahit puno ng luha ang mata ko. “Oo. Nandito lang ako.”
Pinisil niya ang kamay ko. “Kahit anong mangyari… huwag mong kalimutang mahal kita.”
“Mahal din kita,” sagot ko, sa wakas buo ang tinig ko.
Sa labas ng bintana, sumikat ang araw.
At sa pagitan ng sakit at pag-asa, natutunan kong may mga pag-ibig na hindi nasusukat sa tagal—kundi sa tapang na harapin ang katotohanan, kahit huli na.
Dumating ang umagang iyon na may kakaibang katahimikan.
Hindi ito ang katahimikang may kaba—kundi ang katahimikang parang may pangakong tinutupad. Nakaupo ako sa tabi ng kama ni Kara, hawak ang kamay niyang ngayon ay mas mainit kaysa noong mga nakaraang araw. May kulay na ulit ang pisngi niya. Hindi man ganap, pero sapat para magpaalala na may bumabalik.
“Mark,” mahina niyang tawag.
“Nandito lang ako,” agad kong sagot, parang natatakot na baka kapag hindi ko siya sagutin kaagad ay mawala siya.
Ngumiti siya. “Hindi ka na nanginginig.”
Hindi ko namalayan. Dati, bawat hinga niya ay parang orasan na nagbibilang ng oras. Ngayon, may pagitan na. May pahinga. May bukas.
Dumating ang doktor bandang alas-diyes. Kasama ang isang residente, may hawak na folder. Tumayo ako, kusang tumibok ang dibdib ko.
“Kumusta po?” tanong ko, pilit kalmado.
Ngumiti ang doktor. Isang ngiting bihirang-bihira kong makita sa mga pasilyong iyon.
“Magandang balita,” sabi niya. “May positibong tugon ang katawan ni Kara sa bagong regimen. Hindi pa tapos ang laban—pero malinaw na gumagana ang gamutan.”
Napaupo ako.
Hindi dahil nanghina—kundi dahil sa bigat na biglang gumaan.
Tumingin ako kay Kara. May luha sa mata niya, pero nakangiti.
“Sabi ko sa’yo,” bulong niya, “hindi pa tapos ang kwento.”
Hindi naging madali ang mga sumunod na linggo.
May mga araw na masakit pa rin. May mga gabing sumusuka siya sa pagod. Pero may malaking kaibahan—hindi na siya nag-iisa. At hindi na rin ako tumatakas.
Tuwing umaga, sabay kaming nag-aalmusal sa maliit na mesa sa tabi ng bintana ng ospital. Minsan lugaw. Minsan tinapay lang. Pero palaging may kwento.
“Kapag okay na ako,” sabi niya minsan, “babalik tayo sa lawa.”
“Oo,” sagot ko. “Pero diesmal, hindi para magpaalam. Para magsimula.”
Ngumiti siya. “At walang lihim.”
“Wala na,” pangako ko.
Tatlong buwan ang lumipas bago tuluyang pinayagan si Kara na umuwi—hindi sa ospital, hindi sa kubo sa Laguna, kundi sa bahay.
Sa aming bahay.
Hindi ko ito binago. Hindi ko binura ang alaala niya. Nilinis ko lang ang sakit na minsang namagitan sa amin.
Pagpasok niya sa kwarto, napatingin siya sa kama.
“Nandito pa,” sabi niya.
“Oo,” sagot ko. “At may kulang pa.”
Inilabas ko mula sa aparador ang lumang unan.
Yung dating dilaw na, ngayo’y may bagong punda—puti, simple, tahimik.
Napaluha siya.
“Akala ko tinapon mo na.”
“Hinding-hindi,” sabi ko. “Diyan ko natutunan kung paano makinig.”
Isang gabi, habang nakahiga kami, magkatabi, walang makina, walang tubo—kami lang—humarap siya sa akin.
“Mark,” seryoso niyang sabi, “kung dumating ang araw na bumalik ang sakit…”
Hinawakan ko ang pisngi niya. “Hindi kita iiwan. Hindi dahil kailangan—kundi dahil gusto ko.”
Huminga siya nang malalim. “Iyon lang ang gusto kong marinig.”
Walang singsing.
Walang seremonya.
Pero sa katahimikan ng gabing iyon, may panata kaming binuo—mas matibay pa sa anumang papel.
Makalipas ang isang taon.
Bukas na ulit ang talyer. Hindi na malaki, pero sapat. Hindi na kami naghahabol ng sobra—kontento na kami sa sapat.
Si Kara, ngayon ay nagtatrabaho na ulit, kalahating oras lang kada araw, sa isang maliit na klinika. Hindi na siya nagmamadali. Hindi na rin siya nagtatago ng pagod.
Isang umaga, habang nagtitimpla ako ng kape, nilapitan niya ako.
“Mark,” sabi niya, may ngiting may dalang hiwaga, “may sasabihin ako.”
Kinabahan ako. “Ano ‘yon?”
Inabot niya sa akin ang isang maliit na sobre.
Sa loob—isang ultrasound.
Bagong petsa.
Napaupo ako.
“Totoo ba…?” pabulong kong tanong.
Tumango siya, umiiyak at tumatawa sabay. “Sa pagkakataong ito… pinili nating ipaglaban.”
Sa gabi, bago kami matulog, niyakap ko siya nang mahigpit.
“Salamat,” bulong ko.
“Para saan?” tanong niya.
“Sa pagpapalaya sa akin noon,” sagot ko. “At sa pagpili sa akin ngayon.”
Ngumiti siya at ipinatong ang ulo sa dibdib ko.
“Ang pag-ibig,” sabi niya, “hindi laging pananatili. Minsan, pag-alis. Pero ang tunay na wakas… ay ang pagbabalik.”
Sa tabi ng kama, naroon ang lumang unan.
Hindi na taguan ng lihim.
Kundi saksi sa isang pag-ibig na minsang nasaktan, minsang naghiwalay—
ngunit sa huli, piniling manatili.
WAKAS.