Tatlong buwan na ang nakalilipas, ang anak kong nasa edad na “mapusok” ay gumawa ng isang malaking problema: nawasak niya ang sasakyan ng pamilya dahil sa pagti-text habang nagmamaneho. Salamat sa Diyos at walang nasaktan, pero ang estimate sa pagawaan ay halos ikahimatay ko: 4,200 dollars. Ang insurance deductible pa lang ay 2,500 dollars na. Galit na galit ako at nanginginig. Wala kaming ganoong kalaking pera. Dalawa ang trabaho ko, samantalang ang asawa ko naman ay may kapansanan at hindi na makapagtrabaho. May mga buwan na kailangan naming maghigpit ng sinturon, nag-aalinlangan kung pambayad ba ng kuryente o pambili ng pagkain ang uunahin.
Isang pintor ng kotse ang nagsabi sa akin tungkol sa isang lugar sa timog ng lungsod. “Mas mura doon,” aniya. “Pero cash lang ang tinatanggap nila.”
Nagmaneho ako sa isang lugar na mukhang tambakan ng bakal. Nagkalat ang mga kotseng kinakalawang at nagtataasan ang mga damo sa pagitan ng mga bitak sa semento. Ang signage ay kupas na at parang mahuhulog na sa pagkakasabit. Balak ko na sanang bumalik at umalis na lang.
Biglang lumabas ang isang matandang lalaki. Siguro ay nasa 75 taong gulang na siya pataas. Ang kanyang uniporme ay puno ng mantsa ng langis at ang kanyang mga kamay ay bahagyang nanginginig. Sabi niya sa isang malalim na punto: “Kailangan bang ayusin ang kotse, Ale?”
Ikinuwento ko ang lahat ng hirap ko. Tiningnan niya ang kotse, bumulong sa sarili, at pumasok sa loob. Paglabas niya, may dala na siyang clipboard: “800 dollars lang ang kukunin ko.”
Napanganga ako: “Pero sabi ng iba…”
“Hayaan mo sila. Gusto nila ng bagong parts at mamahaling pintura kaya mahal,” kalmado niyang sagot. “May mga maayos akong piyesa rito, gagawin ko ito para maging matibay ulit. 800 dollars, ha?”
“Opo… kailan ko po ba dapat ibigay ang bayad?”
“Mag-abot ka muna ng 50 dollars ngayon kung mayroon. Ang natira, kahit kailan na lang pag meron na, hindi ako nagmamadali.”
Napatulala ako: “Bakit po kayo nagtitiwala sa akin nang ganito?”
Tiningnan niya ako nang may mga matang puno ng karanasan sa buhay: “Noong panahon ng digmaan, may isang banyagang itinago ang pamilya ko sa kanilang kamalig ng palay sa loob ng anim na buwan. Wala silang hininging kapalit, ang sabi lang nila: ‘Balang araw, kapag kaya mo na, tumulong ka rin sa iba.’ Wala naman akong kamalig para magtago ng tao, pero marunong akong mag-ayos ng kotse.”
Umiyak ako nang husto sa gitna ng tambakang iyon.
Natapos ang pag-aayos sa loob ng tatlong araw. Napakatahimik at napakatatag ng takbo ng kotse. Nang kunin ko ang sasakyan, nakita ko ang isang matandang babae na umiiyak at tila nagmamakaawa sa tabi ng kanyang kotseng yupi-yupi. Tumango lang ang matanda, tinapik ang balikat ng babae at kinuha ang susi.
“Isa na namang ‘charity case’ po ba iyan?” tanong ko nang pabulong. Nagkibit-balikat siya: “Kamamatay lang ng asawa niya, wala pa siyang pension. Kung walang kotse, hindi niya mabibisita ang kanyang mga apo. Hayaan mo na, tulong na natin sa kanya.”
Sa loob ng sumunod na dalawang buwan, tuwing nagkakaroon ako ng konting pera, 50 o 100 dollars, dinadalhan ko siya. Sa bawat pagpunta ko, lagi akong may nakikitang ibang tao roon—minsan ay isang single father, minsan naman ay isang manggagawang nawalan ng trabaho. Lahat sila ay may dalang lumang sasakyan na akala mo ay pang-junk shop na, pero naisasaayos pa rin ng mga kamay ng matanda—na tumatanggap ng bayad na “kung magkano lang ang kaya”… o minsan ay wala talaga.
Sa huling pagkakataon na nagbayad ako ng balanse, tinanong ko siya sa kuryosidad: “Paano po kayo mabubuhay kung ganito lagi ang ginagawa ninyo?”
Ngumiti siya nang buong giliw: “May mga kliyente rin naman akong nagbabayad nang buo. Ang pera nila ang nagpapanatili sa talyer ko, at ang mga taong nagbabayad nang kaunti ang nagpapanatili sa… puso ko. Tabla lang.”
Noong nakaraang linggo, dumaan ako sa talyer niya. Nakasara na ang pinto at may karatulang “For Sale” sa harap. Kinabahan ako at agad tinawagan ang numero sa kanyang business card. Ang kanyang anak na babae ang sumagot, gumaralgal ang boses: “Pumanaw na po ang tatay noong Martes. Inatake po siya sa puso sa loob mismo ng talyer.”
Nanlumo ako, parang piniga ang puso ko. “Inaayos po namin ang kanyang mga listahan,” patuloy ng anak. “Sa bangko, 847 dollars lang ang laman ng account niya. Pero sa kanyang notebook… may 73 tao pa ang may utang sa kanya. Sa kabuuan, mahigit 30,000 dollars iyon.” Huminto siya sandali, at nagkuwento: “Nag-iwan si Tatay ng sulat: ‘Burahin niyo na lahat ng utang. Mas kailangan nila ang kotse para mabuhay kaysa sa kailangan ko ang pera’.”
Napakaraming tao sa libing niya kahapon. Lahat ng 73 na nasa listahan ay dumating. Mga estrangherong hindi magkakakilala, pero lahat ay may utang na loob sa matanda—ang taong hindi tumalikod sa amin sa oras ng kagipitan. Nag-ambagan kami, binayaran ang lahat ng mga utang ng talyer, at ibinigay ang natira sa kanyang anak.
Pag-uwi ko, tinanong ako ng anak ko: “Nay, bakit po kayo iyak nang iyak? Hindi niyo naman po siya ganoon kakilala, ‘di ba?”
Sabi ko sa kanya: “Dahil itinuro niya sa akin ang isang aral na kailangang malaman ng henerasyon niyo. Araw-araw, marami kang makikitang tao—pero kailangang ‘makita’ mo talaga sila. Makita ang sasakyan nilang sira, makita ang puso nilang nasasaktan, makita ang bulsa nilang walang laman. Sa oras na iyon, kailangan mong pumili: ikaw ba ang taong mag-aabot ng kamay para tumulong, o ang taong tatalikod at aalis?”
Natahimik ang bata. Noong nakaraang buwan, nakita ko siyang nagsimulang mag-volunteer sa isang feeding program. Hindi niya ipinagmamalaki, tahimik lang siyang tumutulong.
Ang talyer ng matanda ay nakapaskil pa rin na ibinebenta. Ang karatulang “Cash only” ay nandoon pa rin. Pero kaming 73 ay alam ang tunay na kahulugan niyon: Magbigay ng kung anong kaya. Magbayad kung kailan mayroon. Kung posible, magbayad.
Dahil may mga utang na hindi mababayaran ng pera. Ito ay ang Utang na Loob sa sangkatauhan: ang pag-alala na noong araw na tayo ay pinaka-desperado, may isang taong nagmalasakit na “ayusin” ang ating buhay nang walang hinihintay na anumang kapalit.