Ang ulan ay tila walang balak tumigil sa paghampas sa bubungan ng lumang bahay ng mga Dela Rosa. Sa loob ng kusina, tanging ang tunog ng kumukulong sinigang at ang mabibigat na hininga ni Elena ang maririnig. Si Elena ay isang guro, matiyaga at mahinahon, ngunit sa loob ng tatlong taon ng pagsasama nila ni Ricardo, ang kanyang pasensya ay unti-unti nang nauubos. Hindi dahil kay Ricardo, kundi dahil sa kanyang biyenan, si Aling Gloria.
Si Aling Gloria ay kilala sa bayan bilang isang istriktong matanda. Ngunit sa likod ng mga saradong pinto, siya ay higit pa sa istrikto. Siya ay malupit. Ang bawat salita niya ay tila latigo na humahagupit sa pagkatao ni Elena.
“Elena! Ang dumi-dumi ng sahig! Hindi mo ba nakikita ang alikabok sa sulok?” ang matinis na boses ni Aling Gloria ay bumali sa katahimikan.
Mabilis na kinuha ni Elena ang basahan. “Opo, nanay. Pasensya na po, katatapos ko lang po kasing magluto.”
“Pasensya? Iyan lang ba ang alam mong sabihin? Noong panahon ko, kahit madaling araw ay kislap-salamin na ang bahay na ito!” bulyaw ng matanda. Lumapit siya kay Elena at biglang hinablot ang kanyang buhok. “Tumingin ka sa akin kapag kinakausap kita!”
Napaiyak si Elena sa sakit. “Nanay, nasasaktan po ako.”
Sa bawat sakit na nararamdaman ni Elena, tila may kakaibang kasiyahan o marahil ay pamilyar na ritwal na nagaganap sa isip ni Aling Gloria. Hindi alam ni Elena na ang bawat sampal at bawat lait ay mga anino ng nakaraan ni Aling Gloria. Noong bata pa ang matanda, dumanas siya ng higit na malalang pagmamaltrato sa kamay ng sarili niyang biyenan, si Doña Saturnina. Ang siklo ng “Paghiganti sa Kasalukuyan dahil sa Sakit ng Nakaraan” ay nakatanim na sa kanyang sistema.
Isang gabi, habang wala si Ricardo dahil sa overtime sa trabaho, ang tensyon ay nauwi sa pisikal na pakikibaka. Nagalit si Aling Gloria dahil hindi sapat ang anghang ng Bicol Express na niluto ni Elena. Sa gitna ng galit, kinuha ng matanda ang mainit na sandok at itinuon ito sa braso ni Elena.
“Tama na po!” sigaw ni Elena habang itinutulak ang kamay ng matanda. Sa lakas ng tulak, napaatras si Aling Gloria at bumagsak sa sahig. Ang kanyang ulo ay tumama sa kanto ng isang antigong kabinet.
Napatigil ang mundo ni Elena. Tumakbo siya para tulungan ang biyenan na ngayon ay tila nawalan ng malay. Habang hinahanap niya ang gamot sa loob ng kabinet, isang lumang kwaderno na may balat na kupas na ang nahulog mula sa pinakataas na bahagi nito. Ito ay isang talaarawan o diary.
Dahil sa kuryosidad at kaba, binuksan ni Elena ang unang pahina. Ang petsa ay mula pa noong 1970s.
“Ngayon ay pinilit akong lumuhod sa monggo ni Doña Saturnina dahil lamang sa nakalimutan kong plantsahin ang kanyang panyo. Ang sakit ng aking tuhod, ngunit mas masakit ang aking puso. Kailan kaya ito matatapos? Sabi niya, ito raw ang paraan para maging mabuting asawa ako kay Roberto. Sumpain ang bahay na ito.”
Habang binabasa ni Elena ang bawat pahina, ang kanyang poot ay unt-unting napalitan ng pait at habag. Nakasulat doon ang bawat detalyeng nararanasan niya ngayon—ang mga pananakit, ang mga masasakit na salita, ang bawat paghihirap na dinanas ni Aling Gloria sa kamay ng kanyang sariling biyenan. Nalaman ni Elena na si Aling Gloria ay hindi naging masama dahil sa gusto niya, kundi dahil iyon lang ang wikang itinuro sa kanya ng buhay. Ang kanyang biyenan ay isang biktima na naging salarin.
Nang magkamalay si Aling Gloria, nakita niyang hawak ni Elena ang diary. Agad na nagbago ang mukha ng matanda—mula sa galit patungo sa matinding takot at kahihiyan.
“Ibigay mo sa akin iyan! Magnanakaw ka!” sigaw ni Aling Gloria, ngunit ang kanyang boses ay nanginginig.
Sa halip na lumaban, lumapit si Elena at niyakap nang mahigpit ang kanyang biyenan. “Nanay… alam ko na po. Hindi niyo na kailangang gawin ito. Tapos na po ang hirap niyo kay Doña Saturnina.”
Natigilan si Aling Gloria. Ang mga salitang iyon ay tila isang susi na nagbukas sa dam na matagal nang nakasara. Humagulgol ang matanda sa balikat ng kanyang manugang. Doon, sa gitna ng madilim na sala, ang dalawang babae ay nag-iyakan—ang isa ay para sa kanyang kasalukuyang sugat, at ang isa ay para sa sugat na limampung taon nang nanunugat.
Nang dumating si Ricardo, nadatnan niya ang eksenang hindi niya inaasahan. Ipinaliwanag ni Elena ang lahat. “Ricardo, maysakit ang Nanay. Hindi ito pisikal lang, kundi sugat sa kaluluwa. Kailangan natin siyang tulungan.”
Sa mga sumunod na buwan, hindi naging madali ang lahat. Isinailalim nila si Aling Gloria sa Psychotherapy. Sa tulong ng isang eksperto, dahan-dahang hinarap ni Aling Gloria ang mga trauma ng kanyang kabataan. Natutunan niyang ang pagmamahal ay hindi kailangang may kasamang sakit.
Isang hapon, habang nagkakape ang pamilya sa beranda, hinawakan ni Aling Gloria ang kamay ni Elena. “Salamat, Elena. Salamat dahil pinutol mo ang tanikala na ako mismo ay walang lakas na alisin.”
Ngumiti si Elena, dala ang isang pilat sa braso mula sa mainit na sandok—isang pilat na nagsisilbing paalala na ang pag-ibig at pag-unawa ang tanging gamot sa isang siklo ng karahasan. Ang pamilyang Dela Rosa ay hindi na muling tatahimik dahil sa takot, kundi dahil sa kapayapaang nahanap nila sa isa’t isa. Ang sumpang nagsimula kay Doña Saturnina ay tuluyan nang nagwakas, at isang bagong kabanata ng paghilom ang nagsimula sa kanilang tahanan.