ANG LIHIM SA LIKOD NG MASKARA
Dahan-dahan.
Isa-isang inangat ni Don Severino ang mga daliri niya, na nanginginig na parang mga tuyong sanga sa hangin. Ang tunog ng porselana laban sa balat ay parang marahang pag-iyak ng salamin.
Hawak ko ang palda ng aking bestida. Ramdam ko ang pagtibok ng puso ko sa lalamunan. Sa loob ng ilang segundo, hindi ako humihinga.
At nang tuluyan niyang alisin ang maskara—
Hindi ako napasigaw.
Hindi rin ako napaatras.
Dahil ang mukha na tumambad sa akin… ay hindi sugatan. Hindi bulok. Hindi halimaw.
Ito ay mukhang… normal.
Isang matandang lalaki. Maputla. Payat. May mga kulubot sa paligid ng mata at labi. Walang bakas ng sakit sa balat. Walang ketong. Walang peklat.
Ngunit ang nakakatakot ay ang mga mata niya.
Itim na itim. Hindi dahil sa kulay, kundi dahil sa lalim.
Parang walang liwanag. Parang may nakabaon sa loob na hindi kailanman dapat makita ng tao.
“Hindi mo ba inaasahan?” mahinang tanong niya.
“Akala ko…” Nauutal ang dila ko. “Akala ko may sakit kayo.”
“May sakit ako,” sagot niya. “Ngunit hindi sa balat.”
Tumayo siya, kahit halatang hirap ang bawat galaw. Lumapit siya sa isang antigong kabinet sa tabi ng dingding. Binuksan niya ito at may kinuha.
Isang sobre.
Itinapon niya iyon sa kama, sa harap ko.
“Buksan mo.”
Nanginginig ang kamay ko nang kunin ko ang sobre. Ang papel ay makapal, luma, at may bahid ng dilaw na parang sinipsip na ng panahon.
Sa loob ay may mga litrato.
Mga lumang litrato.
Isang lalaki. Mas bata. Masigla. Nakangiti.
Siya.
Si Don Severino.
Kasama niya ang iba’t ibang babae.
At sa bawat susunod na litrato, ang mga babaeng iyon ay unti-unting nawawala.
Sa huling litrato ng bawat serye, may isang larawan ng puntod.
May pangalan.
At may petsa.
“Mga asawa ko,” bulong niya.
Nanlaki ang mata ko.
“Lahat sila,” patuloy niya, “ay kasing-gutom mo noon. Lahat sila ay pumayag kapalit ng kayamanan.”
“Nasaan po sila?” mahina kong tanong.
Ngumiti siya.
Hindi iyon ngiti ng mabait na matanda.
Iyon ay ngiti ng taong maraming alam.
“Patay na.”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
“Hindi ko sila pinatay,” dagdag niya agad. “Hindi sa paraan na iniisip mo.”
Lumapit siya sa akin. Muli niyang hinawakan ang kamay ko.
“May sumpa ang kayamanan ko, Mira.”
Napahinga ako nang malalim. “Anong klaseng sumpa?”
“Ang yaman na ito ay hindi nagmumula sa malinis na kamay. Ang unang salin nito ay mula sa dugo. Mula sa panlilinlang. Mula sa pagkakanulo.”
Napaupo ako sa gilid ng kama.
“Sinumang mag-asawa sa akin,” patuloy niya, “ay nagiging bahagi ng kasunduan. Hindi sa akin. Kundi sa kung ano ang nasa likod ng yaman.”
“Anong kasunduan?” halos pabulong kong tanong.
“Na ikaw ay tatanggap ng lahat. At kapalit nito… unti-unting kukunin ng kayamanan ang lahat sa iyo.”
“Tinatakot n’yo lang ako,” sabi ko, pero wala nang lakas ang boses ko.
“Ganito rin ang sinabi ng una kong asawa.”
Lumakad siya pabalik sa upuan at naupo. Muling bumigat ang kanyang paghinga.
“Hindi sila namatay agad. Hindi sa unang linggo. Hindi sa unang buwan. Ngunit sa bawat araw na ginugol nila sa karangyaan, may nawawala.”
“Anong nawawala?”
“Ang mga taong mahal nila. Ang mga kaibigan. Ang mga pangarap. Ang kanilang kalusugan. Ang kanilang katinuan.”
Parang may malamig na hangin na dumaan sa silid.
“At sa huli,” bulong niya, “sila mismo.”
Tahimik kaming dalawa.
Tanging ang tunog ng orasan sa dingding ang maririnig.
Tik. Tak. Tik. Tak.
“Bakit ninyo sinasabi sa akin ito?” tanong ko.
Dahan-dahan siyang tumingin sa akin.
“Dahil ngayong gabi, Mira, ikaw ang huli.”
Napatayo ako.
“Anong ibig ninyong sabihin?”
“Hindi na ako mabubuhay hanggang bukas,” sagot niya. “Nararamdaman ko na.”
Lumapit siya sa akin at inabot ang maskara.
“Simula bukas, iyo na ang lahat ng ito.”
Napahawak ako sa dibdib ko.
“Pero tandaan mo,” bulong niya. “Hindi ang mukha ko ang dapat mong katakutan. Kundi ang babalang nakatago sa yaman.”
Bigla siyang napaupo sa kama, hinihingal nang malakas.
“Don Severino!”
Niyakap ko siya, pero ang katawan niya ay biglang nanlamig.
Tumingin siya sa akin sa huling pagkakataon.
“Kung gusto mong mabuhay…” mahinang bulong niya, “huwag kang magmahal ng yaman. Gamitin mo ito… para putulin ang sumpa.”
At tuluyan nang pumikit ang kanyang mga mata.
Kinabukasan.
Ang balita ay kumalat sa buong lungsod.
“NAMATAY ANG MISTERIOSONG BILYONARYO SA GABI NG KASAL.”
Ako ang nag-iisang tagapagmana.
Mga bahay. Mga lupa. Mga kumpanya. Mga bangko. Lahat.
Ngunit kasabay ng mana, may dumating na mga sulat.
Marami.
Isang kahon ang iniabot sa akin ng abogado.
“Galing po ito sa mga nakaraang asawa ng inyong asawa.”
“Pero patay na sila,” sabi ko.
Tumango siya.
“Oo po. Ngunit iniwan nila ito bago sila namatay.”
Binuksan ko ang unang liham.
Mira,
Kung hawak mo na ito, huli na para sa akin. Ngunit sana, hindi pa para sa’yo.
Akala ko, ang pera ang sagot sa lahat. Pero ito ang naging dahilan ng pagkawala ng lahat.
Kung mapapansin mong unti-unting nagiging malamig ang mundo sa paligid mo, huwag mong ipagwalang-bahala.
Ito ang simula.
Nanginginig ang kamay ko.
Binuksan ko ang pangalawa.
Ang sumpa ay hindi multo. Ito ay kasakiman.
Kung mananatili kang sakim, kukunin ka nito.
Kung matututo kang magbigay, baka mabuhay ka.
Ang ikatlo.
Hindi kami pinatay ni Severino. Pinatay kami ng sarili naming pagnanasa.
Napaupo ako sa sahig.
Sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi ko naramdaman ang saya sa yaman.
Naramdaman ko ang takot.
At sa salamin sa harap ko, napansin ko—
May bahagyang itim na bilog na ang aking mga mata.
Parang may unti-unting nawawala sa akin.
At doon ko naintindihan.
Ang maskara ni Don Severino ay hindi para itago ang mukha.
Ito ay para itago ang katotohanan.
At ngayon, ako na ang may suot nito.
ANG PRESYO NG GINTO
Tatlong araw ang lumipas mula nang mailibing si Don Severino.
Tatlong araw na ako ay tinatawag ng lahat na “Mrs. Severino.”
Tatlong araw na ako ang pinakamayamang babae sa lungsod.
At tatlong araw na rin akong hindi makatulog nang maayos.
Tuwing ipipikit ko ang aking mga mata, nakikita ko ang kanyang mga mata.
Hindi galit.
Hindi galit.
Kundi… babala.
Sa unang araw, dumating ang mga banker.
Sa ikalawa, ang mga negosyante.
Sa ikatlo, ang mga politiko.
Lahat ay nakangiti. Lahat ay magalang. Lahat ay handang yumuko sa aking harap.
“Mrs. Severino, ang inyong pirma po ay sapat na para ilipat ang limang bilyong piso.”
“Mrs. Severino, nais po naming ipagpatuloy ang partnership.”
“Mrs. Severino, kayo na po ngayon ang pinakamakapangyarihang babae sa lungsod.”
Dati, ako ang babaeng hindi pinapansin.
Ngayon, ako ang babaeng nilalapitan ng lahat.
Ngunit sa bawat pirma ko sa mga papeles, may kung anong bumibigat sa aking dibdib.
Parang bawat lagda ay hindi lamang pera ang inililipat.
Parang may bahagi rin ng aking sarili ang nawawala.
Isang gabi, habang naglalakad ako sa mahabang pasilyo ng mansyon, may narinig akong boses.
“Mira…”
Napahinto ako.
“May tao ba?” sigaw ko.
Tahimik.
Ngunit muli kong narinig.
“Mira…”
Parang galing sa mismong mga pader.
Binilisan ko ang lakad ko hanggang makarating ako sa dating silid ni Don Severino.
Ang pinto ay bahagyang bukas.
Hindi ko matandaan na binuksan ko iyon.
Pumasok ako.
Sa gitna ng silid, nakapatong sa mesa ang isang itim na kahon.
Hindi ko iyon nakita noon.
Nilapitan ko ito at binuksan.
Sa loob ay may isang lumang kuwaderno.
Balat ay kupas. Mga pahina ay dilaw.
Sa unang pahina, may nakasulat:
“TALAAN NG MGA NAWALA.”
Nanlamig ang aking mga kamay.
Isa-isa kong binuklat.
May mga pangalan.
May mga petsa.
At sa bawat pangalan… may maikling tala.
Isabel — nawalan ng anak sa aksidente.
Lucia — iniwan ng asawa, nalulong sa alak.
Marina — nabaliw, nagpakamatay.
At sa huli:
Mira — ?
Napatigil ang paghinga ko.
Parang may kumurot sa puso ko.
“Hindi ito totoo,” bulong ko sa sarili ko.
Ngunit sa sandaling iyon, may narinig akong sigaw sa labas ng mansyon.
Tumakbo ako sa bintana.
Sa gate, may isang matandang babae.
Payat. Gusot ang buhok. Madungis ang damit.
“Ako si Lucia!” sigaw niya. “Isa ako sa mga asawa ni Severino!”
Nanlaki ang mata ko.
Pinabuksan ko ang gate.
Pagpasok niya, agad siyang lumuhod sa harap ko.
“Huwag mo nang hintayin,” umiiyak niyang sabi. “Huwag mong hintayin na huli na ang lahat!”
“Ano ang ibig mong sabihin?” nanginginig kong tanong.
“Akala ko, maliligtas ako dahil mas matalino ako sa kanya,” patuloy niya. “Akala ko, kaya kong kontrolin ang yaman. Pero ang yaman ang kumontrol sa akin.”
Hinawakan niya ang aking kamay.
“Mira, sa bawat perang tatanggapin mo para sa sarili mo lamang, may mamamatay.”
Parang tinamaan ako ng kidlat.
“Hindi totoo iyan!”
“Ang anak ko,” hikbi niya. “Namamatay siya habang ako ay nagbibilang ng pera.”
Napatakip ako ng bibig.
“Kung may natitira ka pang konsensya,” bulong niya, “magbigay ka. Iligtas mo ang iba. Bago ikaw ang mawala.”
At bago pa ako makapagsalita, tumakbo siya palabas ng gate at nawala sa dilim.
Kinabukasan, nakatanggap ako ng balita.
Isang bata ang namatay sa isang sunog sa isang barung-barong.
Hindi ko kilala.
Ngunit sa puso ko, parang ako ang may sala.
Mula noon, sinimulan kong magbigay.
Malalaking donasyon. Scholarship. Ospital. Bahay para sa mahihirap.
Ngunit kahit gaano karami ang aking ibigay, hindi nababawasan ang takot.
Dahil sa salamin, napapansin kong mas maputla na ako.
Mas malamig ang aking mga kamay.
Mas mabagal ang aking tibok.
At isang gabi, may nakita akong bago sa aking repleksyon.
Isang manipis na linyang ginto.
Hindi sa salamin.
Kundi sa aking balat.
Parang marka.
Parang simula ng maskara.
At doon ko naintindihan.
Hindi sapat ang magbigay.
Kailangan kong hanapin ang ugat ng sumpa.
Kung hindi, ako ang susunod na pangalan sa talaan.
ANG UGAT NG KASALANAN
Hindi na ako makakatakas.
Hindi mula sa mansyon.
Hindi mula sa yaman.
At lalong hindi mula sa sumpa.
Kaya sa halip na tumakbo, pinili kong harapin ito.
Isang umaga, ipinatawag ko ang pinakamatandang abogado ni Don Severino.
Si Atty. Ramon de la Cruz.
Pitumpu’t anim na taong gulang. Puting-puti ang buhok. At ang mga mata niya ay may bigat ng mga lihim.
“Atty. Ramon,” sabi ko habang nakaupo kami sa kanyang opisina, “gusto kong makita ang lahat ng lumang papeles ng yaman ng aking asawa. Lahat. Kahit ang mga hindi na ginagamit.”
Sandali siyang natahimik.
“Mrs. Severino…” mahina niyang tugon, “may mga bagay pong mas mabuting manatiling nakabaon.”
“Ang mga nakabaon,” mariin kong sagot, “ay siya ring bumabangon upang pumatay.”
Huminga siya nang malalim.
“Kung ganoon, handa po ba kayong malaman ang katotohanan?”
“Oo.”
Sa loob ng isang lihim na vault sa ilalim ng lumang bangko ni Severino, natagpuan namin ang mga dokumento.
Hindi ito tungkol sa negosyo.
Ito ay tungkol sa mga tao.
Mga lupang inagaw.
Mga pabrika na kinuha sa pamamagitan ng pananakot.
Mga pamilya na nawalan ng tahanan.
Mga batang naulila.
“Ang unang kayamanan ni Don Severino,” paliwanag ni Atty. Ramon, “ay nagmula sa isang baryo.”
“Anong baryo?”
“San Isidro.”
Parang may kumirot sa dibdib ko.
San Isidro.
Ang lugar kung saan ako lumaki.
Ang lugar na nilamon ng basura at kahirapan.
“Hindi po ito aksidente,” patuloy niya. “Ang lupaing iyon ay dating may ginto. Ngunit sa pagmimina, ginamit ang puwersa. Maraming namatay. Maraming niloko.”
Nanlamig ang aking mga kamay.
“Ang sumpa,” bulong ko, “ay dugo.”
Tumango siya.
“Ang bawat sentimong hawak ninyo ay may bahid ng buhay.”
Bumalik ako sa San Isidro.
Sa unang pagkakataon, hindi bilang batang marumi ang paa.
Kundi bilang babaeng may kapangyarihan.
Ngunit walang nagbago.
Ang amoy ng basura.
Ang sigaw ng gutom.
Ang luha ng kahirapan.
At doon ko nakita ang matandang babae.
Ang nanay ko.
Payat. Nakatira pa rin sa sirang barong-barong.
“Mira?” bulong niya. “Ikaw ba ‘yan?”
Lumuhod ako sa harap niya.
“Nanay… kasalanan ko ito.”
“Hindi,” mahina niyang sagot. “Ito ay kasalanan ng ginto.”
Hinawakan niya ang aking mukha.
“Kung ang yaman ang dahilan ng sakit, ang awa ang gamot.”
Sa gabing iyon, gumawa ako ng desisyon.
Ibabalik ko ang lupa.
Ibabalik ko ang yaman.
Ibabalik ko ang dignidad.
Hindi sa salita.
Kundi sa gawa.
Ngunit sa sandaling pinirmahan ko ang unang dokumento para ibalik ang San Isidro sa mga tao…
Bigla akong nanghina.
Parang may humigop ng lakas ko.
At sa salamin, nakita ko ang maskara.
Hindi sa mukha ko.
Kundi sa aking mga mata.
At isang boses ang bumulong:
“Hindi ka pa tapos magbayad.”
Akala ko, kapag ibinalik ko ang lupa, kapag ibinalik ko ang yaman, matatapos ang sumpa.
Nagkamali ako.
Dahil ang sumpa ay hindi lamang nasa pera.
Ito ay nasa puso.
Nang gabing iyon, hindi na ako makalakad.
Nakahiga ako sa kama ni Don Severino.
Pareho kaming humihinga sa parehong silid.
Parehong malamig ang hangin.
Parehong mabigat ang dibdib.
Sa salamin sa tapat ng kama, malinaw ko nang nakikita ang gintong marka sa aking mukha.
Hindi na ito manipis na linya.
Isa na itong malinaw na hugis ng maskara.
“Mira…”
Narinig ko ang kanyang boses.
Hindi mula sa labas.
Kundi mula sa loob ko.
“Bakit?” umiiyak kong tanong. “Ibinalik ko na ang lahat. Hindi na ako sakim.”
“Hindi pa,” sagot ng tinig. “May natitira ka pang hindi isinusuko.”
“Wala na,” pabulong kong tugon. “Wala na akong gusto.”
Sandali siyang natahimik.
At saka niya sinabi ang salitang pinakanakakatakot sa lahat.
“Buhay.”
Parang tinamaan ako ng kidlat.
“Ang sumpa,” patuloy ng tinig, “ay nagsimula sa pagkuha. Hindi ito matatapos hangga’t may hawak ka pang ninakaw.”
“Ngunit ang buhay ko ay akin!”
“Hindi,” mahinang sagot niya. “Ang buhay mo ay binili mo gamit ang buhay ng iba.”
Napapikit ako.
Naalala ko ang mga batang nagutom.
Ang mga pamilyang pinaalis.
Ang mga asawang nawala.
Ang lahat ng iyon ay naging daan para ako ay mabuhay sa karangyaan.
Kung tunay kong nais putulin ang sumpa…
Kailangan kong ibalik ang pinakahuling utang.
Sa madaling-araw, pinatawag ko si Atty. Ramon.
“Ipamana ninyo ang lahat ng natitira,” mahina kong sabi. “Sa mga biktima. Sa mga mahihirap. Sa San Isidro.”
“Mrs. Severino…” nanginginig ang kanyang tinig. “At kayo po?”
Ngumiti ako.
“Sa wakas, ako ay magiging malaya.”
Lumabas ang balita kinabukasan:
“ANG BALONG BILYONARYA, NATAGPUANG WALANG BUHAY SA MANSYON.”
Sabi ng mga doktor, puso.
Sabi ng iba, sumpa.
Ngunit sa San Isidro, may nagsimulang magbago.
May paaralan.
May ospital.
May pag-asa.
At sa isang sulok ng baryo, may batang babae na hindi na kailangang magpakasal para makatakas sa hirap.
Minsan, kapag tahimik ang gabi, may nagsasabing may nakikitang repleksyon sa mga salamin ng mansyon.
Isang babaeng nakangiti.
Walang maskara.
At ang ginto, sa wakas, ay nawalan ng kapangyarihan.
WAKAS.