Nanginig ang aking mga kamay habang binabasa ang mga linyang nakasulat sa bawat pahina.
“Ngayon, natanggap siya sa unibersidad. Nakita ko siyang ngumiti… sa unang pagkakataon, nakita ko ang ganung kislap sa kanyang mga mata.”
“Sinunog ko ang admission letter niya. Alam kong hayop ako sa paningin niya. Pero napakataas ng matrikula. Kahit ibenta ko pa ang kalabaw natin, hindi sasapat. Kapag nag-aral siya, mapipilitan ang nanay niya na mangutang sa mga patubuan (5-6). Ayokong magsimula siya sa buhay na may pasan na utang. Mas pinili ko nang sunugin ang pangarap niya kaysa makita silang magdusa habang buhay.”
“Galit siya sa akin. Naiintindihan ko. Pero kung bibigyan ako ng pagkakataon, gagawin ko pa rin iyon. Mas mabuti nang ako ang kamuhian niya, kaysa makita ko siyang naghihirap at ang asawa ko ay nagkakakandaugaga sa utang. Wala akong silbi… kung hindi lang sana ako nahulog sa scaffolding noon at nagkaroon ng malalang sakit sa katawan, sana ay naibigay ko ang buhay na deserve nila.”
Hindi ko mapigilan ang pag-agos ng aking mga luha. Ang bawat salita ay parang sumasakal sa aking puso. Alam kong nahulog siya sa construction noon, pero hindi ko akalaing ganoon kalala ang epekto nito sa kalusugan niya. Noon, inaakala kong tamad lang siya kaya palagi siyang nasa bahay habang si Nanay ang nagtatrabaho. Napakalaki ng pagkakamali ko.
Yakap ang notebook, bumaba ako sa kusina. Nakita ko si Nanay na naghuhugas ng pinggan. Inilapag ko ang notebook sa lamesa at mahinang nagtanong: “Nay, kailan niyo pa alam ito?”
Tumigil siya at tumingin sa akin nang matagal. “Kailan lang din, anak. Akala ko rin noon ay galit lang siya sa iyo. Noong umalis ka, hindi siya kumibo. Naging tahimik ang pagsasama namin. Naintindihan ko lang ang lahat nang ayusin ko ang mga gamit niya.”
Nabulunan ako sa sarili kong laway. “Sana… sana nagsalita man lang siya.”
Tumango si Nanay, basa rin ang mga mata. “Sana nga… Pero ganoon siyang tao. Kahit gaano kapagod, kahit gaano kasakit, hindi siya kailanman nagreklamo. Pinili niyang pasanin ang lahat mag-isa.”
Nang gabing iyon, naupo ako sa harap ng kanyang altar. Sa unang pagkakataon sa aking buhay, binigkas ko ang salitang matagal kong ipinagkait: “Tatay…”
Ang dalawang salitang iyon ay parang bumara sa aking lalamunan. Ang lahat ng galit na itinago ko ng maraming taon ay napalitan ng hagulgol.
Dati, akala ko may mga taong dumarating sa buhay natin para lang manakit. Pero natutunan ko na minsan, ang sugat na iniiwan nila ay hindi dahil sa kawalan ng pagmamahal, kundi dahil hindi nila alam kung paano magmahal sa tamang paraan. Ang aking Tatay Ramon ay isang simpleng tao—matigas ang loob, hindi marunong mag-express, pero tahimik na isinakripisyo ang kanyang sarili para sa amin.
At sa huli, tinawag ko siya sa pinakasagradong pangalan: Tatay.