Mula sa gabing iyon, wala nang binanggit pa si Mark tungkol sa paghinto sa pag-aaral. Pero sa bawat hakbang niya palabas ng bahay tuwing umaga, dala niya ang bigat ng tanong na ayaw niyang itanong:
Hanggang kailan kakayanin ng nanay niya ang ganitong buhay?
Tuwing alas-singko ng madaling araw, umuuwi si Elena galing sa catering service. Madalas, nadatnan siyang tulog na sa mesa—hindi na man lang nakaabot sa higaan. May mga gabing hindi na niya mahubad ang guwantes dahil dumikit na sa sugat ang goma.
Si Mark ang tahimik na naglilinis ng mga kamay ng ina, naglalagay ng antiseptic, saka dahan-dahang binabalot ng gasa.
“Pasensya ka na, Ma,” pabulong niyang sinasabi kahit tulog ang ina.
ANG MGA ARAW NA HALOS SUMUKO
Hindi madali ang kursong Civil Engineering.
May mga subject si Mark na bumagsak siya sa unang take. May mga project na hindi niya maipasa sa oras dahil kailangan niyang mag-part time bilang tutor tuwing weekend para may pandagdag sa allowance.
May mga araw na halos wala na siyang makain—pero inuuna niyang magpadala ng kaunting pera pauwi para may pambili ng gamot ang nanay niya sa kamay.
Isang beses, habang nag-aaral siya sa library, bigla siyang nahilo. Bumagsak ang ulo niya sa mesa. Dinala siya sa clinic. Ang sabi ng nurse: overfatigue at kulang sa pagkain.
Gusto niyang tumawag sa nanay niya.
Pero hindi niya ginawa.
Ayaw niyang marinig ang boses nitong nag-aalala.
ANG MGA KAMAY NA PATULOY NA NAGDURUSA
Samantala, lalong lumala ang kalagayan ng mga kamay ni Elena.
May isang gabi na hindi na niya kinaya ang sakit. Napaupo siya sa sahig ng kusina ng catering service, nanginginig ang mga kamay, nangingilid ang luha.
“Aling Elena, umuwi ka na muna,” sabi ng supervisor. “Mukhang kailangan mo nang magpahinga.”
Ngumiti lang siya, pilit.
“Hindi pwede, iho,” sagot niya. “Graduation na ng anak ko sa susunod na semestre. Kaunti na lang.”
Hindi niya sinabi na may mga gabi na hindi na niya maramdaman ang mga daliri niya.
Hindi niya sinabi na minsan, naninigas na lang ang kamay niya sa lamig.
Ang alam lang niya:
konting tiis pa.
ANG HULING SEMESTER
Dumating ang huling taon ni Mark sa kolehiyo.
Thesis. Board preparation. Internship. Sabay-sabay.
May mga gabing umuuwi si Mark na tulala. May mga umagang nanginginig ang kamay niya sa kaba. Pero sa tuwing naiisip niya ang nanay niyang nakababad sa hugasin sa dis-oras ng gabi, tumitigas ang loob niya.
Sa huling defense ng thesis niya, tinanong siya ng panel:
“Bakit mo gustong maging engineer?”
Napahinto si Mark.
Hindi niya binanggit ang pangarap.
Hindi niya binanggit ang pera.
Ang sagot niya:
“Dahil may isang taong araw-araw giniba ang sarili niyang katawan para maitayo ang kinabukasan ko.”
Tahimik ang buong silid.
At pasado ang thesis niya.
ANG ARAW NG GRADUATION
Dumating ang pinakahihintay na araw.
Suot ni Mark ang itim na toga. Medyo maluwag, hiniram lang. Ang sapatos niya—luma, pero malinis. Ang medalya sa dibdib—kumikinang.
Sa audience, nakaupo si Elena.
Suot niya ang pinakabago niyang bestida—hindi bago sa tindahan, pero bagong laba, bagong plantsa. Maingat niyang itinago ang mga kamay niya sa loob ng bag. Ayaw niyang makita ng mga tao ang kalagayan nito.
Habang tinatawag ang pangalan ni Mark, tumayo si Elena. Nanginginig ang tuhod niya.
“Mark Dela Cruz — Bachelor of Science in Civil Engineering.”
Palakpakan ang buong venue.
Umakyat si Mark sa stage.
Tinanggap niya ang diploma.
At bago siya bumaba…
ibinigay sa kanya ang mikropono.
ANG ISANG PANGUNGUSAP
Tumahimik ang buong graduation hall.
Huminga nang malalim si Mark.
Tumingin siya sa gitna ng audience.
At nakita niya ang nanay niya.
Ang babaeng may mga kamay na halos hindi na niya maihakbang sa haplos—
ang babaeng nagtiis sa lamig, sebo, at sugat—
ang babaeng walang ibang yaman kundi pag-ibig.
Nagsalita siya.
Isang pangungusap lang.
Malinaw. Mabagal. Buong puso.
“Ma… itong diploma po na ’to—hindi po sa akin. Sa mga kamay niyong halos maubos kakahugas ng pinggan.”
Biglang may umiyak.
Isa. Dalawa. Marami.
Napaiyak ang mga magulang.
Napaiyak ang mga guro.
Napaiyak maging ang mga estudyanteng hindi kilala si Elena.
Si Elena…
napahawak sa bibig niya.
Hindi niya napigilan ang luha.
Sa unang pagkakataon, hindi niya itinago ang mga kamay niya.
At sa unang pagkakataon…
hindi niya ikinahiya ang mga iyon.
ANG PAGTATAPOS NA HINDI WAKAS
Pagkatapos ng graduation, lumapit si Mark sa kanyang ina. Lumuhod siya sa harap nito, hinawakan ang mga kamay na magaspang, puno ng kalyo at sugat.
“Ma,” sabi niya, “tapos na po kayo sa paghuhugas ng pinggan.”
Umiling si Elena, umiiyak.
“Hindi, anak,” sagot niya. “Ngayon pa lang ako magsisimulang mamahinga.”
Ilang buwan ang lumipas, pumasa si Mark sa board exam.
Ang unang suweldo niya—ginamit niya para dalhin si Elena sa doktor. Pinagamot ang mga kamay. Binigyan ng pahinga.
Hindi sila yumaman agad.
Pero araw-araw, gumigising si Elena nang walang alarm ng gabi.
Walang guwantes.
Walang sugat na kailangang takpan.
At tuwing tinitignan niya ang diploma sa dingding, ngumingiti siya.
Hindi dahil engineer ang anak niya.
Kundi dahil napatunayan niyang:
ang mga kamay na nagdusa sa tahimik—ay kayang magtayo ng kinabukasan.
MENSAHE
Kung may magulang kang tahimik na nagsasakripisyo,
kung may inang pagod pero hindi nagrereklamo,
kung may amang inuuna ang kinabukasan mo kaysa sarili—
hawakan mo ang mga kamay nila.
Doon mo makikita kung gaano kalalim ang pagmamahal.
Dahil minsan,
ang diploma ay papel lang—
pero ang mga kamay na naghatid sa’yo roon…
iyon ang tunay na tagumpay.