Araw ng pagtatapos sa isang prestihiyosong unibersidad.
Punô ang gymnasium ng mga magagarang kasuotan. Ang mga magulang ay naka-barong at filipiniana, amoy mamahalin ang pabango, at abala sa pagkuha ng litrato gamit ang pinakabagong mga cellphone.
Sa isang sulok, nakatayo si Angelica. Suot niya ang toga at ang sash na may nakasulat na CUM LAUDE.
Sa tabi niya ay si Nanay Ising—nakasuot ng lumang Sunday dress na kupas na ang kulay at sapatos na halatang pudpod na ang takong. Siya ang kasambahay na nagpalaki kay Angelica mula sanggol matapos itong iwan ng tunay na mga magulang.
“Angelica,” bulong ng kaklaseng si Bea na kilalang matapobre.
“Nasaan ang parents mo? Bakit yung maid niyo ang kasama mo? Sayang naman ang Cum Laude award mo—wala man lang presentable na aakyat.”
Nagtawanan ang mga kaibigan ni Bea.
Namula si Angelica at napayuko. Narinig iyon ni Nanay Ising.
Dahan-dahang binitawan ng matanda ang braso ni Angelica.
“Anak… dito na lang ako sa baba. Nakakahiya sa mga kaklase mo. Antayin na lang kita dito.”
Nakita ni Angelica ang lungkot sa mga mata ni Nanay Ising—at ang mga kamay nitong puno ng kalyo. Mga kamay na naglaba, namalantsa, at naglinis ng kubeta ng ibang tao para lang may maipang-tuition siya.
Tinawag ang pangalan niya.
“ANGELICA CRUZ, CUM LAUDE!”
Nagpalakpakan ang lahat. Hinihintay nila kung sinong VIP ang aakyat kasama niya.
Humakbang si Angelica… ngunit bigla siyang lumingon. Nakita niyang umatras si Nanay Ising papunta sa dilim.
Bigla siyang tumakbo pabalik at hinablot ang magaspang na kamay ng matanda.
“Tara, Nay. Aakyat tayo.”
“Huwag na anak… katulong lang ako—”
“HINDI!”
Hinila niya si Nanay Ising paakyat ng stage. Nagbulungan ang buong gymnasium.
Crukk… crukk…
Rinig ang tunog ng lumang sapatos sa kahoy na entablado. Nanginginig si Nanay Ising sa hiya at kaba.
Nang isabit ang medalya kay Angelica, hindi siya agad bumaba. Lumapit siya sa podium at hinawakan ang mikropono.
Tumahimik ang lahat.
“Alam ko po,” garalgal ang boses ni Angelica, “nagtataka kayo kung bakit hindi business tycoon o politiko ang kasama ko ngayon.”
Tumingin siya sa mga nangutya.
“Wala po rito ang biological parents ko. Iniwan nila ako noong baby pa lang ako. Pero ang babaeng ito—”
Itaas niya ang kamay ni Nanay Ising na parang kampeon sa boksing.
“WALA AKONG MAYAMANG MAGULANG! PERO MAY YAYA AKO NA NAGSANLA NG BUHAY NIYA PARA DITO SA MEDALYA KO!”
Dumagundong ang boses niya sa buong gymnasium.
“Hindi siya nag-asawa. Hindi siya nagkaanak. Dahil pinili niyang ibuhos ang buhay niya sa akin. Ang sweldo niya—libro ko. Ang pahinga niya—extra laundry para may baon ako.”
Umiiyak na ang audience.
“Kaya huwag ninyong maliitin ang suot niya. Dahil ang lumang damit na ’yan ang dahilan kung bakit ako nakatoga ngayon! Ang medalya pong ito—hindi akin.”
Tinanggal niya ang medalya at isinuot sa leeg ni Nanay Ising.
“KANYA ITO. SALAMAT NAY. IKAW ANG TUNAY KONG INA.”
Sa katahimikan…
CLAP. CLAP. CLAP.
Tumayo ang Dean. Sumunod ang mga propesor. Hanggang ang buong gymnasium ay nagbigay ng standing ovation.
ư
Yumuko sa hiya ang mga nangutya.
Mahigpit na niyakap ni Nanay Ising si Angelica.
“Proud na proud ako sa’yo, anak.”
“Mas proud ako sa’yo, Nay.”
At akala ng lahat, doon na nagtatapos ang kuwento.
Ngunit pagkalipas ng seremonya, may isang lalaking naka-amerikana ang lumapit kay Nanay Ising. Tahimik niyang iniabot ang isang business card. Isa pala siyang kinatawan ng isang foundation na tumutulong sa mga domestic workers.
“Narinig po namin ang kwento ninyo sa loob,” sabi niya. “Gusto po naming tustusan ang pangarap ninyo.”
Kinabukasan, si Nanay Ising ay unang beses na nag-enroll sa isang adult learning program—pangarap niyang matutong magbasa at magsulat nang maayos, hindi para sa sarili niya, kundi para raw “mas maintindihan ang mundo ng anak ko.”
Si Angelica naman, sa unang sahod niya, hindi cellphone o damit ang binili.
Sapatos iyon—bagong-bago, makintab, at eksaktong kasya sa paa ni Nanay Ising.
Sa bawat hakbang ng matanda gamit ang bagong sapatos, alam nilang pareho:
Ang tunay na yaman ay hindi minamana—
ito’y binabayaran ng sakripisyo at ginagantihan ng walang hanggang pasasalamat.