Maghahatinggabi na nang makarating ako sa bahay nina Mama sa probinsya. Pagbukas ng pinto, nakita ni Mama ang namumula kong mga mata habang karga ang bata. Hindi siya nagtanong ng marami; kinuha niya si Jun-Jun at pinatuloy ako para makapagpahinga. Sa lumang kama ko noong dalaga pa ako, doon ko naramdaman ang matinding pagod—hindi lang dahil sa puyat, kundi dahil sa lahat ng hinanakit na kinimkim ko.
Kinaumagahan, walang tigil ang tawag ni Paolo. Hindi ko ito sinasagot. Hanggang sa nag-text siya, tinatanong kung anong problema at bakit biglaan ang pag-alis ko. Binasa ko lang ito at pinatay ang screen. Kailangan ko ng katahimikan para makapag-isip.
Nang hapon na iyon, tinabihan ako ni Mama. “May kinalaman ba ito sa biyenan mo?” tanong niya. Doon na ako bumuhos. Ikinuwento ko ang lahat—ang panlalait ni Aling Tansing sa pagluluto ko, sa pananamit ko, at ang pinakamasakit, ang sinabi niya sa parlor na “amoy nanay” na ako at baka iwan ako ni Paolo.
Buntong-hininga ni Mama: “May mga salitang hindi mura, pero mas masakit pa sa mura. Ang tanong, nasaan si Paolo sa usaping ito?”
Pagkalipas ng dalawang araw, pumunta si Paolo sa bahay nina Mama. Haggard siya at halatang walang tulog. “Lana, baka naman nasabi lang ‘yun ni Mama, walang malisya ‘yun,” sabi niya.
Doon ako lalong nanlumo. Tiningnan ko siya sa mata. “Kung ang nanay ko ang nagsabi niyan sa’yo, na baka iwan kita dahil hindi ka na kasing-gwapo noon, matutuwa ka ba?”
Nanahimik si Paolo. Sabi niya, nag-aalala lang daw ang nanay niya para sa relasyon namin. Umiling ako. “Kung pag-aalala ‘yun, hindi ganoon ang paraan. Hindi ko kailangang mahalin niya ako, pero kailangan niya akong irespeto bilang asawa mo at nanay ng apo niya.”
Hindi naging madali ang usapan, pero naging malinaw ako sa kanya. “Kailangan kong panindigan mo ang tama, hindi ‘yung nasa gitna ka lang para iwas-gulo.”
Nang bumalik kami sa bahay ng biyenan ko, ramdam ang tensyon. Hindi ako kinakausap ni Aling Tansing, at nakatutok lang siya sa apo. Ginagawa ko pa rin ang obligasyon ko bilang manugang, pero naglagay na ako ng pader.
Isang araw, aksidente kong narinig si Aling Tansing na may kausap sa telepono. “Alam mo, sayang talaga si Paolo. ‘Yung dati niyang girlfriend na taga-opisina, mas maugat at masarap tingnan, hindi katulad ngayon…”
Napatitig ako sa kawalan. Doon ko napatunayan na hindi aksidente ang sinabi niya sa parlor. Iyon ang tunay niyang nararamdaman.
Nang gabing iyon, hindi ako makatulog. Pinagmasdan ko ang maliit na kamay ni Jun-Jun na nakahawak sa damit ko. Naisip ko, simula nang maging nanay ako, natuto akong magtiis. Pero ang anak ko? Ayaw kong lumaki siya sa isang bahay kung saan ang nanay niya ay hindi nirerespeto.
Kinaumagahan, kinausap ko si Paolo. Diretsahan, walang paligoy-ligoy. Ikinuwento ko ang narinig ko. Nagulat si Paolo. Sa pagkakataong iyon, naniwala na siya na hindi lang ako “masyado sensitibo.”
Nang gabing iyon, kinausap ni Paolo ang kanyang nanay nang sarilinan. Hindi ko narinig ang buong detalye, pero mula sa pinto, narinig ko ang pagtaas ng boses ni Aling Tansing hanggang sa tumahimik ito. Mahinahon si Paolo, pero desidido.
Pagkatapos noon, hindi humingi ng tawad si Aling Tansing, pero nagbago ang pakikitungo niya. Wala na ang mga pasaring at panlalait. Naging pormal siya at may distansya. Alam kong hindi niya ako lubos na tanggap, pero alam na niya ngayon na hindi niya ako basta-basta pwedeng saktan.
Ako rin ay nagbago. Hindi ko na pinipilit na paligayahin siya sa lahat ng oras. Inaalagaan ko ang anak ko at ang bahay ko sa abot ng makakaya ko, pero bitbit ko na ang aking dignidad. Kapag tama ang puna niya, nakikinig ako. Pero kapag nakakasakit na, sinasagot ko siya—mahinahon pero malinaw.
Isang beses, sabi niya, “Ang babae, dapat laging maganda para sa asawa.”
Ngumiti ako at sumagot, “Nay, nag-aayos po ako para sa sarili ko at para maging masaya ang anak ko. Kapag may tunay na pagmamahal, hindi kailangang matakot na maikumpara sa iba.”
Nanahimik siya.
Ang pagsasama namin ni Paolo ay hindi naging perpekto, pero naging mas matatag. Natuto siyang protektahan ako, hindi lang sa salita kundi sa gawa. At ako, natutunan ko ang isang mahalagang aral: Bilang manugang, pwede kang magparaya; pero bilang isang ina, dapat kang marunong gumuhit ng hangganan.
Sa gabing pinapatulog ko ang aking anak, mas magaan na ang loob ko. Hindi na ako natatakot sa mga bulong, at hindi ko na nararamdamang maliit ako sa sarili naming pamilya. Alam ko na kung kailangan, kaya ko ulit lumabas ng bahay bitbit ang anak ko—pero sa pagkakataong ito, hindi na ako iiyak, kundi puno na ng tiwala sa sarili.