Ang Tondo ay hindi lamang isang lugar; ito ay isang estado ng pag-iral. Para kay Isko, ang mundo ay nahahati sa dalawang uri ng tao: ang mga nagtatapon at ang mga namumulot. Sa loob ng sampung taon, siya ang naging hari ng mga namumulot. Alam niya kung saang sulok ng bilihan ng basura matatagpuan ang pinakamainam na bakal, at alam niya kung anong oras itinatapon ng mga dambuhalang fast food chain ang kanilang mga tira-tirahan.
Ang buhay nila ay umiikot sa siklo ng gutom at busog. Si Totoy ang kanyang huling alaala sa asawang si Elena na pumanaw dahil sa pulmonya—isang sakit na madaling gamutin kung may pera, ngunit isang sentensya ng kamatayan para sa mga tulad nila.
Noong gabing iyon, ang ulan ay tila nanunukso, dahan-dahang pumapatak sa butas-butas nilang bubong. Si Isko ay pagod na pagod. Ang kanyang mga tuhod ay nanginginig sa bawat pag-akyat sa tambak ng basura. Ngunit kailangan niyang makahanap ng “kayamanan.” Ang kayamanang tinatawag nilang Pagpag.
Nang makauwi siya, sinalubong siya ng yakap ni Totoy. Ang bata ay laging masigla, sa kabila ng katotohanang ang kanilang hapunan ay madalas na nagmula sa basurahan ng iba.
“Tay, gutom na po ako,” sabi ni Totoy.
Inilabas ni Isko ang supot. “Sandali lang, anak. Lalabhan ko muna ang ating ulam.”
Sa maliit na lababo, isa-isang hinugasan ni Isko ang mga piraso ng manok. May mga bahaging may kagat na ng ibang tao, may mga bahaging may dikit na tissue o ketchup. Ngunit sa mata ng isang gutom, ito ay ginto. Niluto niya ito nang maigi. Gusto niyang masiguro na ang lahat ng mikrobyo ay mamatay sa init ng apoy, kahit alam niyang ang mikrobyo ng kahirapan ay hindi kayang patayin ng anumang kalan.
Nang ihain ang pagkain, mabilis na sumunggab si Totoy. Pinanood ni Isko ang anak. Doon niya narinig ang mga salitang tila humiwa sa kanyang kaluluwa.
“Tay, alam ko po ito. Jollibee ito. Kasi ‘yung breading niya, lasang langhap-sarap pa rin kahit medyo basa na,” sabi ni Totoy nang may ngiti. “Mas gusto ko po ito kaysa doon sa KFC noong isang linggo. Masyado po kasing maanghang ‘yun, masakit sa lalamunan.”
Nanigas si Isko sa kanyang kinauupuan. Ang kanyang anak, na dapat sana ay nag-aaral ng alpabeto o naglalaro ng sipa, ay naging eksperto na sa panlasa ng basura. Alam ng bata ang kaibahan ng Jollibee sa McDo, ng KFC sa Chowking—hindi dahil dinala siya roon ni Isko bilang gantimpala, kundi dahil sa dami ng beses na niyang nakain ang mga tira-tirahan ng mga ito.
“Totoy…” pabulong na tawag ni Isko. “Paano mo nalaman?”
“Tay, madali lang po,” sagot ng bata habang nilalimas ang huling piraso ng karne sa buto. “Ang McDo, manipis ang balat. Ang Jollibee, makapal at malutong kahit nare-reheat. Ang Mang Inasal naman, may amoy usok kahit hinugasan niyo na.”
Isang luhang mainit ang pumatak sa pisngi ni Isko. Naisip niya ang mga batang nakikita niya sa loob ng mall—mga batang nakasuot ng malilinis na damit, may mga laruan, at inirereklamo ang pagkaing hindi nila gusto. Samantalang ang kanyang anak, nagpapasalamat sa basurang may tatak.
Ang hapdi sa dibdib ni Isko ay mas matindi pa sa gutom. Naisip niya, hanggang kailan? Hanggang kailan magiging “gourmet” ang kanyang anak sa gitna ng tambak ng basura? Ang bawat pagpuri ni Totoy sa lasa ng pagpag ay tila sampal sa kanyang pagkatao bilang ama. Hindi niya maibigay ang sariwa, kaya ang anak niya ay natutong mahalin ang bulok.
Tumayo si Isko at lumabas ng barung-barong. Hinarap niya ang ulan. Ang langit ay madilim, walang bituin, tila sumasalamin sa kawalang-pag-asa ng Tondo. Sa loob, naririnig pa rin niya ang tunog ng pagnguya ni Totoy—ang tunog ng isang batang nabubuhay sa anino ng karangyaan ng iba.
“Patawad, anak,” hikbi niya sa gitna ng dagundong ng kulog. “Patawad kung ang tanging pamana ko sa iyo ay ang panlasang sanay sa basura.”
Sa gabing iyon, natulog si Totoy na busog ang tiyan, nananaginip marahil ng mga mascot na nakikita niya sa telebisyon. Ngunit si Isko ay nanatiling gising, binibilang ang bawat patak ng ulan, at nangangakong balang araw, hindi na kakailanganin ng kanyang anak na hulaan kung saang basurahan nanggaling ang kanyang kinakain. Ngunit sa kaibuturan ng kanyang puso, alam niyang ang bukas ay isa lamang ulit ng kahapon—isang ikot ng paghahanap, paghuhugas, at paglunok sa katotohanang sa Tondo, ang basura ay buhay.