ANG KATAHIMIKAN SA PAGITAN NG MGA SALITA
Ang amoy ng insenso at lumang kahoy ang palaging bumubungad kay Elena tuwing umaga sa mansyon ng mga Ilustre. Sa Pilipinas, ang pagtira sa poder ng biyenan ay itinuturing na pagsubok sa pasensya, ngunit para kay Elena, ito ay isang araw-araw na pakikibaka sa isang mundong walang tunog.
Si Elena ay ipinanganak na may mahinang pandinig na kalaunan ay tuluyang nawala. Nang pakasalan niya si Ricardo, nangako ang lalaki na poprotektahan siya. Ngunit si Ricardo ay isang OFW sa Dubai, at naiwan si Elena sa kuko ng kanyang ina, si Donya Facunda. Ang matanda ay kilala sa bayan dahil sa pagiging relihiyosa ngunit may dila na kasing-talim ng labaha.
Para kay Donya Facunda, ang isang “perpektong” manugang ay dapat mabilis sumunod, matalas ang pandinig, at marunong makipag-kapwa tao. Sa kanyang paningin, si Elena ay tamad, suplada, at walang modo dahil madalas itong hindi sumasagot kapag tinatawag. Hindi alam ng matanda ang totoong kalagayan ni Elena dahil nakiusap si Ricardo na “hintayin ang tamang panahon” bago umamin.
Isang umaga, habang naglilinis ng mga antigong koleksyon ng matanda, nabasag ni Elena ang isang mamahaling plorera. Hindi niya narinig ang pagpasok ni Donya Facunda.
“Diyos ko, Elena! Iyan na nga lang ang naiwang alaala ng asawa ko, winasak mo pa!” sigaw ni Donya Facunda.
Nakataliwas si Elena, abala sa pagpulot ng mga bubog. Nang hindi siya sumagot, uminit ang ulo ng matanda. Hinila niya ang buhok ni Elena. Doon lamang nagtama ang kanilang mga mata. Nakita ni Elena ang luha at galit sa biyenan. Gusto niyang humingi ng tawad, ngunit ang kanyang boses ay laging nagbabara sa kanyang lalamunan—isang paos at garalgal na tunog na ikinahihiya niyang ilabas dahil alam niyang pagtatawanan lamang siya.
“Bakit hindi ka sumasagot? Napaka-arogante mo!” patuloy ng matanda. Pinilit ni Elena na ituro ang kanyang tenga at umiling, ngunit inisip ni Donya Facunda na ito ay isang paraan ng pangungutya.
Dahil sa pagnanais na maging katanggap-tanggap, lihim na nag-aaral si Elena ng Filipino Sign Language (FSL) at pagbabasa ng labi (lip-reading). Tuwing madaling araw, sa ilalim ng liwanag ng isang gasera, sinusulat niya sa isang maliit na kwaderno ang mga salitang Tagalog at ang katumbas na senyas nito. “Mahal ko po kayo, Nanay,” “Paumanhin po,” “Gusto ko po kayong pagsilbihan.” Ito ang mga salitang nakasulat sa kanyang kwaderno na punong-puno ng mga guhit ng kamay.
Dumating ang pista ng bayan. Maraming bisita ang dumating sa bahay. Ang ingay ng tawanan, ang kalansing ng mga kubyertos, at ang tugtog ng banda sa labas ay hindi nararamdaman ni Elena. Siya ay abala sa paghahatid ng pagkain. Sa gitna ng kaguluhan, tinawag siya ni Donya Facunda para magdala ng karagdagang yelo.
“Elena! Ang yelo!” sigaw ng matanda mula sa kabilang dulo ng mahabang mesa.
Hindi lumingon si Elena. Nagpatuloy siya sa paglalakad patungong kusina. Ang mga bisita ay nagsimulang magbulungan. “Napaka-suplada naman ng manugang mo, Facunda.” “Parang hindi ka naririnig ah?” Ang mga salitang ito ay nagsilbing gatong sa nagbabagang galit ng matanda.
Sinundan ni Donya Facunda si Elena sa kusina. Pagpasok niya, nakita niyang nakatayo lang si Elena, nakatingin sa bintana, tila malalim ang iniisip. Hindi na nakapagpigil ang matanda. Kinuha niya ang isang basong tubig at isinaboy ito sa likod ni Elena.
Nagulat ang babae at mabilis na humarap. “Ano ba ang problema mo?!” hiyaw ni Donya Facunda habang dinuduro ang manugang. “Kanina pa kita tinatawag sa harap ng mga bisita! Pinapahiya mo ako! Ano ba sa tingin mo ang sarili mo? Reyna?”
Umiling si Elena, ang kanyang mga mata ay nagsisimulang mangilid ang luha. Itinaas niya ang kanyang mga kamay, sinusubukang isenyas ang “Hindi ko po narinig,” ngunit ang nakita ni Donya Facunda ay ang pag-kumpas ng kamay na inakala niyang paglaban.
Isang malakas na sampal ang dumapo sa mukha ni Elena. “Huwag mo akong dinadaan sa ganyan! Magsalita ka! Gamitin mo ang dila mo, hindi ang kamay mo!”
Napasandal si Elena sa lababo. Sa sobrang lakas ng sampal, tumama ang kanyang ulo sa gilid ng cabinet. Nawalan siya ng malay. Doon lamang natigilan si Donya Facunda. Ang galit ay napalitan ng kaba.
“Elena? Elena, gising!” yugyog ng matanda.
Habang sinusubukang ibangon ang manugang, may nahulog na maliit na kwaderno mula sa bulsa ng apron ni Elena. Pinulot ito ni Donya Facunda. Sa bawat paglipat ng pahina, ang puso ng matanda ay tila pinipiga ng isang dambuhalang kamay.
Nakita niya ang mga drawing ng kamay. Sa unang pahina, nakasulat ang: “Para kay Nanay Facunda. Patawad po kung hindi ko kayo naririnig. Bingi po ako mula pagkabata. Pinag-aaralan ko po itong mga senyas para makausap ko kayo at masabi ko kung gaano ko kayo gustong mahalin bilang pangalawang ina.”
Sa susunod na pahina, may mga listahan ng paboritong pagkain ni Donya Facunda at kung paano ito dapat iluto ayon sa panlasa ng matanda. May mga nakasulat ding: “Huwag kalimutan ang gamot ni Nanay sa alas-otso ng gabi,” “Huwag maingay sa hapon dahil natutulog si Nanay.”
Napahagulgol si Donya Facunda. Ang katahimikang kinamumuhian niya ay hindi pala pagmamataas, kundi isang tahimik na pagsisikap na mahalin siya sa kabila ng kanyang kalupitan. Binuhat niya ang ulo ni Elena at ipinatong sa kanyang kandungan.
“Patawarin mo ako, anak… Patawarin mo ako,” hikbi ng matanda.
Nang magising si Elena sa ospital, ang unang nakita niya ay si Donya Facunda na nakaupo sa tabi ng kanyang kama. Ang matanda ay hindi nagsasalita. Sa halip, dahan-dahang itinaas ng biyenan ang kanyang mga kamay. Sa kabila ng panginginig, sinubukan ni Donya Facunda na gawin ang senyas na natutunan niya sa kwaderno ni Elena.
Inilagay ng matanda ang kanyang kanang kamay sa kanyang puso, pagkatapos ay itinaas ito patungo kay Elena.
Mahal kita.
Hindi kailangan ng pandinig para maramdaman ang pagsisisi. Sa gabing iyon, sa loob ng puting silid ng ospital, ang dalawang babae ay nagyakap. Ang pader na itinayo ng galit at maling akala ay tuluyang gumuho, pinalitan ng isang bagong wika—ang wika ng pag-unawa na hindi kailanman mangangailangan ng tunog.
Mula noon, naging kampyon si Donya Facunda para sa kanyang manugang. Siya mismo ang nag-aral ng FSL at ipinagmalaki sa buong bayan ang “tahimik ngunit napakatalinong” asawa ng kanyang anak. Ang bahay na dati ay puno ng sigawan ay naging isang tahanan ng kapayapaan, kung saan ang bawat kumpas ng kamay ay isang awit ng pagmamahal.